ENDÜSTRİ YOĞUN KENTSEL ALAN SOKAK TOZLARINDA POLİSİKLİK AROMATİK HİDROKARBON VE FTALİK ASİT ESTER SEVİYELERİNİN VE MEKANSAL DAĞILIMLARININ DEĞERLENDİRİLMESİ

---

Tezin Türü: Yüksek Lisans

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Kocaeli Üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Çevre Mühendisliği, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2026

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: İrem Nisa KOÇ

Danışman: Demet Arslanbaş

Özet:

Kentsel alanlarda önemli bir çevresel sorun olarak karşımıza çıkan yol tozu, atmosferik partikül maddelerin yeniden süspansiyonu, yüzey akışı ve doğrudan temas yoluyla hem çevre hem de insan sağlığı üzerinde çeşitli riskler oluşturan kompleks bir matrikstir. Trafik kaynaklı emisyonlar, lastik ve asfalt aşınması, egzoz gazları, endüstriyel faaliyetler ve evsel yanma süreçleri gibi çoklu kaynaklardan beslenen bu matris, özellikle poliaromatik hidrokarbonlar (PAH’lar) ve ftalat esterler (PAE’ler) gibi toksik, kalıcı ve biyolojik olarak etkili kirleticilerin birikim alanı hâline gelmektedir. PAH ve PAE’lerin endokrin bozucu, mutajenik ve potansiyel kanserojen etkileri dikkate alındığında, bu bileşiklerin yol tozunda bulunması maruziyet risklerini artırmakta ve halk sağlığı açısından önemli bir problem oluşturmaktadır. Bu çalışmada, farklı özelliklere sahip kentsel alanlardan toplanan yol tozu örneklerinde PAH ve PAE konsantrasyonları belirlenmiş; kirleticilerin mekansal dağılım özellikleri, potansiyel kaynakları değerlendirilmiştir. Çalışmada ölçülen ΣPAH değerleri yaklaşık 120–3280 µg/kg aralığında olup, bu geniş varyasyon çalışma alanındaki PAH kaynaklarının mekânsal olarak homojen olmadığını ortaya koymaktadır. PAE açısından ΣPAE değerleri 0,01 ng/g ile 138252 ng/g arasında değişmiş olup, bu durum örnekler arasında belirgin bir kontaminasyon farklılığına işaret etmektedir. Çalışma sonucunda, yol tozunun kirletici profillerinin mekansal faaliyetlerle anlamlı şekilde farklılık gösterdiği ve PAH ile PAE birikiminin özellikle trafik yoğunluğu, ticari aktivite ve yerleşim tipi gibi faktörlerden etkilendiği ortaya konulmuştur. Bu kapsamda çalışma, yol tozunun hem çevresel kalite değerlendirmesinde hem de halk sağlığı risk analizlerinde kritik bir parametre olduğunu göstermekte; farklı kentsel dokuların kimyasal kirletici profillerinin anlaşılmasına katkı sağlamaktadır.