TÜRK ve İSLAM ESERLERİ MÜZESİ ŞAM EVRAKI KOLEKSİYONU’NDA BULUNAN MAĞRİB BÖLGESİNE AİT KUR’AN YAZMALARI

Tez Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, Türkiye

Tez Danışmanı: Necmettin Gökkır

Tezin Onay Tarihi: 2026

Tezin Dili: Türkçe

Desteklendiği Program: Diğer

Özet:

Şam Evrakı Koleksiyonu, Mağrib bölgesine ait çok sayıda Kur’an yazmasını ihtiva etmesi bakımından mushaf tarihine ilişkin önemli bir kaynak niteliği taşımaktadır. Bu çalışmanın amacı, Koleksiyon’da yer alan mushaflar üzerinden Mağrib mushaf yazım geleneğini tespit etmek ve bu geleneğe ait uygulamaların literatürde yer alan bilgilerle ne ölçüde örtüştüğünü ortaya koymaktır. Bu çalışmada Mağrib mushaf tarihinin gelişim sürecinin izlenmesi ve bugüne kadar yeterince aydınlatılamamış yönlerinin açıklığa kavuşturulması hedeflenmiştir. Bu doğrultuda tez dört bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde, İslam’ın, Mağrib’e intikaliyle birlikte Arap yazısının bölgede geçirdiği gelişim süreci, dönemin siyasi zemini çerçevesinde mushaf kültürüyle ilişkilendirilerek ele alınmıştır. Arap yazısının Mağribî olarak adlandırılan forma ulaşıncaya kadar geçirdiği aşamalara paralel biçimde, mushaf yazımında kûfî, kayrevânî, endelûsî/endelûsî-mağribî ve mağribî olmak üzere dört temel yazı geleneği tespit edilmiş; bu geleneklerin belirli dönemlerde eşzamanlı olarak varlıklarını sürdürdüğü ortaya konulmuştur. İkinci bölümde, ilk bölümde belirlenen yazı gelenekleri çerçevesinde, ekseriyeti tarih kayıtlı on dokuz farklı mushaf örneği seçilmiş; bu mushaflar, öncelikle kodikolojik açıdan analiz edilmiştir. Üçüncü bölümde, seçilen mushaflar paleografik özellikleri bakımından incelenmiş; dördüncü bölümde ise ortografi (imla), kıraat ve ayet sayımı açısından değerlendirilmiştir. Elde edilen bulgular, Mağrib bölgesinde erken dönemlerden itibaren Maşrık’tan bağımsız ve özgün bir kimlik inşa etme arzusunun mushaf yazım geleneğine güçlü biçimde yansıdığını göstermektedir. Bu durumun, hat türü, imla tercihleri, kıraat anlayışı, zabt, vakıf-ibtidâ ve ayet sayımı gibi alanlarda ortaya çıkan farklı uygulamalarla somutlaştığı tespit edilmiş; Koleksiyonu’nun, erken dönemlerden itibaren Mağrib yazı geleneklerine ait zengin ve temsil gücü yüksek bir birikimi muhtevi olduğu sonucuna ulaşılmıştır.