Kocaeli ili İzmit ilçesindeki Aile Sağlığı Merkezlerinde görev yapan hekimlerin nonsteroid antiinflamatuar ilaçlar (NSAİİ) hakkında yan etki bilgi düzeyleri ve NSAİİ seçimine yönelik tutumlarının değerlendirilmesi
Tezin Türü: Tıpta Uzmanlık
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Kocaeli Üniversitesi, Tıp Fakültesi, Dahili Tıp Bilimleri, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: ENES DİNÇ
Danışman: Tuncay Müge Alvur
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:ÖZET Amaç: Bu çalışmada, Kocaeli ili İzmit ilçesinde birinci basamak sağlık kuruluşlarında görev yapan hekimlerin nonsteroid antiinflamatuar ilaçların (NSAİİ) yan etkilerine ilişkin bilgi düzeyleri ile NSAİİ seçimindeki tutumlarının değerlendirilmesi; ayrıca bu değişkenlerin sosyodemografik özellikler ve mesleki deneyim ile ilişkilerinin incelenmesi amaçlanmıştır. Yöntem: Bu kesitsel anket çalışması, 01.11.2024–31.01.2025 tarihleri arasında Kocaeli ili İzmit ilçesindeki birinci basamak sağlık kuruluşlarında görev yapan 110 hekim ile yürütülmüştür. Literatür taramasıyla hazırlanmış, standart ölçek içermeyen anket 13 sorudan oluşmuştur. İlk 9 soru sosyodemografik ve mesleki özellikler ile NSAİİ reçeteleme alışkanlıklarını, son 4 soru ise NSAİİ bilgi düzeyi ve yan etki farkındalığını değerlendiren 4 ana başlık altında toplanmış 31 önermeyi kapsamaktadır. Normal dağılım Kolmogorov-Smirnov testi ile incelenmiş, nümerik değişkenler frekans (yüzde) olarak sunulmuştur. Kategorik değişkenlerde gruplar arası fark Fisher's Exact, Yates ve Monte Carlo kikare testleri ile analiz edilmiştir. Bulgular: Bu çalışmada, cinsiyet dağılımı erkek %53,6, kadın %46,4 oranında bulunmuştur. Katılımcıların %70,0'ı pratisyen hekim, %18,2'si sözleşmeli aile hekimliği uzmanlık eğitimi asistanı, %11,8'i aile hekimliği uzmanıdır. Akılcı ilaç kullanımı (AİK) eğitimi alanların oranı %81,8 olup, yalnızca mezuniyet sonrası eğitim alanlar %37,3 ile en yüksek grubu oluşturmuştur. En sık reçete edilen NSAİİ etken maddesi ibuprofen (%87,3) olarak saptanmıştır. Klinik kullanım nedenleri arasında ilk sırada kas-iskelet sistemi ağrısı (%91,8) yer almıştır. NSAİİ seçiminde AİK ilkelerinden en çok güvenlik (%45,5) ilkesi öncelikli olarak belirtilmiştir. Genel özellikler açısından, katılımcıların büyük çoğunluğu NSAİİ'lerin analjezik, antipiretik ve antienflamatuvar özelliklere sahip olduğunu (%94,5) doğru olarak bilmiştir. Yarı ömürlerine göre sınıflandırma önerisi güncel literatüre göre yanlış kurgulanarak sorulmuş olup doğru şekilde bilenlerin oranı %16,4'tür. Seçici olmayan NSAİİ'lerin sistemik yan etkilerinde dispepsi ve gastrointestinal kanama riski (%96,4) ile ürtiker ve anafilaksiye yol açabilen alerjik reaksiyonlar (%89,1) yüksek oranda doğru olarak belirtilmiştir. İşitme kaybı ve tinnitus riski konusunda bilgi düzeyi ise %37,3'te kalmıştır. Diğer ilaçlarla etkileşimlerde, oral antikoagülanlarla etkileşim (%78,2) ve glukokortikoidlerle birlikte kullanımda gastrointestinal toksisite riskinin artışı (%73,6) en yüksek oranda doğru bilinmiştir. Lityum atılımının azaltılması (%39,0), oral hipoglisemiklerin etkisinin artırılması (%26,4), fenitoin düzeyinin artırılması (%36,4) ve metotreksatın renal klerensinin azaltılması (%39,1) konularında katılımcıların bilgi düzeyleri düşük bulunmuştur. Belirli hasta gruplarına yönelik kullanımda, gastroduodenal hastalık riski yüksek olanlarda gastroprotektif ajan eklenmesi (%88,2) ve kronik böbrek yetmezliği riski taşıyanlarda kullanımın riskli olması (%81,8) yüksek oranda doğru yanıtlanmıştır. COX-2 selektif NSAİİ'lerin non selektiflere göre daha fazla toksisiteye sahip olduğu yönündeki bilimsel olarak yanlış bilgiye katılmayan (bilgili) katılımcı oranı ise %38,2'de kalmıştır. Astım hastalarında COX-2 selektif NSAİİ kullanımından kaçınma gerektiği yönündeki bilimsel olarak yanlış önermeyi doğru şekilde reddedenlerin oranı ise %25,5 olarak bulunmuştur. Sonuç: Çalışmamızda hekimlerin NSAİİ'lere ilişkin bilgi düzeyleri cinsiyet, yaş, unvan ve hizmet yılına göre anlamlı farklılıklar göstermiştir. Kadın hekimler, yüksek gastroduodenal riskli olgularda gastroprotektif ajan kullanımı konusunda erkeklere göre daha yüksek doğru yanıt oranına sahiptir. Yaş arttıkça, yanlış önermeleri tanıma ve nadir yan etkilerde doğru bilgi oranı artmıştır. Unvan grupları arasında özellikle glukokortikoidlerle birlikte kullanımda gastrointestinal toksisite bilgisi ve nadir yan etkilerde farklılıklar saptanmış, aile hekimliği uzmanları en yüksek doğru yanıt oranına ulaşmıştır. Hizmet yılına göre bazı ilaç etkileşimleri ve yan etkilerde değişkenlik görülmüş, erken kariyer ve orta dönem gruplarında bilgi düzeyi görece yüksektir. Bulgular, NSAİİ kullanımında hedefli ve gruba özgü eğitimlerin gerekliliğini ortaya koymaktadır. Anahtar Kelimeler: Nonsteroid Antiinflamatuar İlaçlar, Yan Etki, Akılcı İlaç Kullanımı, Birinci Basamak Sağlık Kuruluşu, Aile Hekimleri