Otizm spektrum bozukluğu tanılı ergenler ile dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu tanılı ergenlerde içselleştirilmiş damgalanmanın yaşam kalitesi ve işlevselliğe etkisi
Tezin Türü: Tıpta Uzmanlık
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Kocaeli Üniversitesi, Tıp Fakültesi, Dahili Tıp Bilimleri, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: TUĞÇE KAPUCU
Danışman: Ömer Kardaş
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Giriş ve Amaç: Yüksek işlevli otizm spektrum bozukluğu (YİO) ve dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu (DEHB), bireysel işlevsellik ve sosyal uyumu etkileyen nörogelişimsel bozukluklardır. Her iki grupta da toplumsal işlevsellikte zorluklar yaşanmasına rağmen, özellikle YİO tanılı bireylerde içselleştirilmiş damgalanmanın etkileri yeterince görünür kılınmamıştır. Literatürde içselleştirilmiş damgalanma çalışmaları çoğunlukla ebeveyn perspektifine odaklanmakta olup, çocukların bakış açısı sınırlı olarak ele alınmıştır. Bu çalışma, YİO ve DEHB tanılı ergenlerde içselleştirilmiş damgalanmanın yaşam kalitesi ve işlevsellik üzerindeki etkilerini, ergen, ebeveyn ve klinisyen değerlendirmeleri doğrultusunda çok boyutlu bir yaklaşımla incelemeyi amaçlamaktadır. Yöntem: Araştırmaya, Kocaeli Üniversitesi Çocuk ve Ergen Ruh Sağlığı Polikliniği'ne başvuran; DSM-5 kriterlerine göre yüksek işlevli otizm spektrum bozukluğu (YİO) veya dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu (DEHB) tanısı almış ya da tanı sürecinde takip edilen, 13-18 yaş aralığında ve dahil edilme kriterlerini karşılayan toplam 70 ergen (YİO=35, DEHB=35) ile ebeveynleri dahil edilmiştir. Her iki grupta da zekâ düzeyi, WISC-IV veya WISC-R değerlendirmeleri sonucunda 70 ve üzeri puan alan bireylerden oluşmaktadır. Tüm katılımcılara sosyodemografik bilgi formu uygulanmış; ergenlerle Okul Çağı Çocukları için Duygulanım Bozuklukları ve Şizofreni Görüşme Çizelgesi Şimdi ve Yaşam Boyu Versiyonu (ÇDŞG-ŞY-T) görüşmesi yapılmıştır. Ergenler, Ruhsal Hastalıkların İçselleştirilmiş Damgalanma Ölçeği-Ergen Formu (RHİDÖ-EF) ve Çocuklar İçin Yaşam Kalitesi Ölçeği 13-18 Yaş-Ergen Formu (ÇİYKÖ-Ergen); ebeveynler ise WİBÖ-E ve Çocuklar İçin Yaşam Kalitesi Ölçeği 13-18 Yaş - Ebeveyn Formu (ÇİYKÖ – Ebeveyn)'nu doldurmuştur. Ayrıca ebeveynlere, çocuklarının yaşadığı olası sosyal ayrımcılık ve zorbalıkla ilgili sorular yöneltilmiştir. Klinik değerlendirmede, tüm ergenlerin işlevsellik düzeyi CGAS; hastalık şiddeti ise KGİ-Ş ile araştırmacı tarafından puanlanmıştır. Bulgular: YİO grubunda yaşam kalitesi ve işlevsellik düzeyleri, DEHB grubuna kıyasla anlamlı düzeyde daha düşüktür. Grup içi karşılaştırmalarda yaşam kalitesi açısından hem YİO hem de DEHB grubundaki ergenlerin kendilerini ebeveynlerinin algıladığına göre daha yüksek sosyal işlevselliğe ve yaşam kalitesine sahip olarak değerlendirdikleri görülmüştür. Weiss İşlevsellikte Bozulma Ölçeği-Ebeveyn Formu'na göre, YİO grubunda anlamlı olarak sosyal etkinlikler ve benlik algısı alt boyutlarında daha fazla bozulma saptanmıştır. RHİDÖ-EF alt boyutlarında ise YİO grubundaki ergenlerin yabancılaşma, sosyal geri çekilme ve algılanan ayrımcılık düzeyleri anlamlı olarak daha yüksektir; buna karşılık DEHB grubunda damgalanmaya karşı direnç puanları anlamlı olarak daha yüksektir. Her iki grupta da içselleştirilmiş damgalanma puanları, daha düşük işlevsellik ve yaşam kalitesiyle anlamlı düzeyde ilişkili bulunmuştur. Bu ilişki, DEHB grubunda hem ergen hem de ebeveyn bildirimlerinde belirginleşirken; YİO grubunda daha çok ergen değerlendirmelerine yansımıştır. Ayrıca, ebeveyn bildirimlerine göre YİO grubundaki ergenlerin akran zorbalığına daha fazla maruz kaldığı görülmüştür. Sonuç: İçselleştirilmiş damgalanma, her iki tanı grubunda da işlevsellik ve yaşam kalitesini olumsuz etkileyen önemli bir faktördür. Ancak DEHB'de damgalanma daha görünür semptomlarla kendini gösterirken, YİO'da daha çok bireyin iç dünyasında yaşanmakta ve ebeveyn değerlendirmelerine sınırlı yansımaktadır. Bu nedenle, içselleştirilmiş damgalanmanın ölçümü ve müdahalesi için, klinisyen, ergen ve ebeveyn bildirimini kapsayan geçerli yarı yapılandırılmış görüşme tekniklerinin geliştirilmesi gerekmektedir. Damgalanma deneyimlerinin sosyal dışlanma ve benlik algısı üzerindeki etkilerini azaltmak amacıyla bireysel destek kadar İçselleştirilmiş damgalanmayı önlemeye yönelik toplumsal farkındalık çalışmaları da önem taşımaktadır. Anahtar Kelimeler: Yüksek işlevli otizm, dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu, içselleştirilmiş damgalanma, yaşam kalitesi, işlevsellik, stigma, ergen öz-bildirimi, ebeveyn değerlendirmesi, akran zorbalığı