MÖ 1. bin ve MS 1. binde güvenlik amaçlı kapatma ve kilitleme sistemleri

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Kocaeli Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, ARKEOLOJİ ANABİLİM DALI, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2026

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: AYBERK ENEZ

Danışman: Şengül Aydıngün

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Tarihsel süreç boyunca mekansal ya da bireysel olarak güvenliğin sağlanması için çeşitli güvenlik sistemleri oluşturulmuştur. Bu sistemlerin arkeolojik yöntemler ile tespiti yapılabilen örneklerini kapı, kapak, kilit, anahtarlar ve ilgili mekanizmalar oluşturmaktadır. Bu tez çalışması kapsamında, güvenlik amaçlı kapama ve kapatma sistemlerinin ortaya çıkış süreci hakkında genel bir değerlendirme sunulduktan sonra Anadolu'da MÖ 1. binden MS 1. bine kadar olan kronolojik aralıkta tespit edilmiş olan kapı, kapak ve bunlar üzerinde yer alan kilit mekanizmaları ve anahtar buluntuları ele alınmıştır. Çalışmanın temel amaçlarından olarak daha bilim dünyasına sunulmuş olan çok sayıda buluntun hazırlanan terminolojik tanımlamalar ve tipolojik sınıflandırmalar ile yeniden ele alınmıştır. Bu kapsamda 49 farklı arkeolojik yerleşimde tespit edilmiş 359 buluntu incelenmiş, sınıflandırılmış ve yeniden çizilmiştir. Bu çalışma sonucunda daha önce hatalı olarak tanımlanan ya da kayıt altına alınan 176 buluntu, katalog bilgileri düzeltilerek kaydedilmiştir. Küçükçekmece Bathonea kazıları ve Amorium gibi kazı merkezlerinde yapılan çalışmalar ile 11 buluntu tez kapsamında ilk kez çalışılmıştır. Toplam 51 arkeolojik merkezden 370 buluntunun yer aldığı çalışmada ortak bir tipoloji oluşturulmuş ve yöntem farklılıklarını gidermek için tek bir çizim kataloğunda toplanmıştır. Yapılan değerlendirme sonucunda MÖ 1. binde kanca ve sürgü gibi daha basit kapama mekanizmaların kullanımının yaygın olduğu, Roma İmparatorluk Dönemi ile birlikte sabit kilitlerin özellikle kutu ve kapaklar üzerinde yaygınlaştığı görülmektedir. Ayrıca bu dönemdeki estetik anlayışın kilitler üzerinde ki süslemelere etki ettiği, kilitlerin de mezar stelleri gibi taş işçiliği eserlerinde sembolik olarak kullanım gördüğünü göstermiştir. Doğu Roma Dönemi'nde kilitlerin estetik olarak bir gerileme göstermesi ile birlikte döner mekanizmalı kilitlerin ortaya çıkmasıyla teknik olarak büyük bir gelişim sağlamıştır. Ticaret ile ilişkili mekanlarda taşınır kilitlerin yoğunluğun arttığı görülmüş, su altı batıklarında tespit edilen kilitler de bu ilişkiyi güçlendirmiştir.