ELEKTRONİK SİGARA KULLANIMI İLE İLİŞKİLİ BİLİŞSEL ÇARPITMALARA YÖNELİK ÖLÇEK GELİŞTİRİLMESİ
Tezin Türü: Tıpta Uzmanlık
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Kocaeli Üniversitesi, Tıp Fakültesi, Dahili Tıp Bilimleri, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2026
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: BATULA TAGHIYEVA
Danışman: Bahadır Geniş
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Amaç: Bu çalışma, elektronik sigara kullanımıyla ilişkili bilişsel çarpıtmaları değerlendirmek üzere, geçerli, güvenilir ve klinikte pratikte uygulanabilir bir ölçek geliştirmeyi amaçlamaktadır. Yöntem: Bu araştırma metodolojik nitelikte kesitsel bir ölçek geliştirme çalışmasıdır. Ölçüm araçları olarak Olgu Rapor Formu, E-Sigara Fagerström Bağımlılık Testi, Penn-State E-Sigara Bağımlılık İndeksi, Duyusal Elektronik Sigara Beklentileri Ölçeği, Elektronik Sigara İle İlişkili Bilişsel Çarpıtmalar Ölçeği (Taslak Form) kullanılmıştır. Çalışmanın örneklemini 262 elektronik sigara kullanıcısı oluşturmuştur. Test-tekrar test uygulaması için 32 kişi ölçeği iki hafta sonra yeniden doldurmuştur. Madde havuzu oluşturulması, görünüş geçerliği, kapsam geçerliği ve pilot uygulama aşamalarından geçilmiş; ardından açımlayıcı ve doğrulayıcı faktör analizleri uygulanmıştır. Bulgular: Ölçek İnkâr, Duygusal Akıl Yürütme, İkame Yanılsaması ve Normalizasyon olmak üzere dört faktörlü bir yapı sergilemektedir. Test-tekrar test analizleri sınıf içi korelasyon katsayısı ile ölçeğin zaman içindeki kararlılığını doğrulamıştır. Ölçüt geçerliği kapsamında e-SİBÇÖ toplam puanının Duyusal E-Sigara Beklentileri Ölçeği ile güçlü, E-Sigara Fagerström Bağımlılık Testi ve PS-ECDI ile anlamlı pozitif ilişkiler gösterdiği saptanmıştır. Geleneksel sigara kullanım süresi arttıkça bilişsel çarpıtmaların anlamlı biçimde güçlendiği; buna karşın bilişsel çarpıtmaların cinsiyet, eğitim düzeyi ve diğer sosyodemografik değişkenlerden büyük ölçüde bağımsız olduğu belirlenmiştir. Sonuç: Yapılan analizler sonucunda 17 madde ve dört alt boyuttan oluşan Elektronik Sigara ile İlişkili Bilişsel Çarpıtmalar Ölçeği (e-SİBÇÖ) geliştirilmiştir. Ölçeğin toplam ve alt boyut düzeylerinde kabul edilebilir ile iyi düzeyde güvenirlik göstermesi, geliştirilen aracın güvenilir bir ölçüm sunduğunu desteklemektedir. Bildiğimiz kadarıyla e-SİBÇÖ, alanyazında elektronik sigara kullanımına özgü bilişsel çarpıtlamarı doğrudan ölçen ilk Türkçe araçtır; klinik değerlendirme ve bilişsel davranışçı temelli müdahale planlamasında tamamlayıcı bir ölçüm aracı olarak kullanılabileceği öngörülmektedir. Anahtar Kelimeler: bilişsel hata, duygusal akıl yürütme, elektronik sigara, ikame yanılsaması, inkâr, normalizasyon, ölçek geliştirme