ENDÜSTRİ YOĞUN KENTSEL ALAN SOKAK TOZLARINDA POLİSİKLİK AROMATİK HİDROKARBON VE FTALİK ASİT ESTER SEVİYELERİNİN VE MEKANSAL DAĞILIMLARININ DEĞERLENDİRİLMESİ
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Kocaeli Üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Çevre Mühendisliği, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2026
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: İrem Nisa KOÇ
Danışman: Demet Arslanbaş
Özet:
Kentsel alanlarda
önemli bir çevresel sorun olarak karşımıza çıkan yol tozu, atmosferik partikül
maddelerin yeniden süspansiyonu, yüzey akışı ve doğrudan temas yoluyla hem
çevre hem de insan sağlığı üzerinde çeşitli riskler oluşturan kompleks bir
matrikstir. Trafik kaynaklı emisyonlar, lastik ve asfalt aşınması, egzoz
gazları, endüstriyel faaliyetler ve evsel yanma süreçleri gibi çoklu
kaynaklardan beslenen bu matris, özellikle poliaromatik hidrokarbonlar
(PAH’lar) ve ftalat esterler (PAE’ler) gibi toksik, kalıcı ve biyolojik olarak
etkili kirleticilerin birikim alanı hâline gelmektedir. PAH ve PAE’lerin
endokrin bozucu, mutajenik ve potansiyel kanserojen etkileri dikkate
alındığında, bu bileşiklerin yol tozunda bulunması maruziyet risklerini
artırmakta ve halk sağlığı açısından önemli bir problem oluşturmaktadır. Bu
çalışmada, farklı özelliklere sahip kentsel alanlardan toplanan yol tozu
örneklerinde PAH ve PAE konsantrasyonları belirlenmiş; kirleticilerin mekansal dağılım
özellikleri, potansiyel kaynakları değerlendirilmiştir. Çalışmada ölçülen ΣPAH
değerleri yaklaşık 120–3280
µg/kg aralığında olup, bu geniş varyasyon çalışma alanındaki
PAH kaynaklarının mekânsal olarak homojen olmadığını ortaya koymaktadır. PAE
açısından ΣPAE değerleri 0,01
ng/g ile 138252 ng/g arasında değişmiş olup, bu durum örnekler
arasında belirgin bir kontaminasyon farklılığına işaret etmektedir. Çalışma
sonucunda, yol tozunun kirletici profillerinin mekansal faaliyetlerle anlamlı
şekilde farklılık gösterdiği ve PAH ile PAE birikiminin özellikle trafik
yoğunluğu, ticari aktivite ve yerleşim tipi gibi faktörlerden etkilendiği
ortaya konulmuştur. Bu kapsamda çalışma, yol tozunun hem çevresel kalite
değerlendirmesinde hem de halk sağlığı risk analizlerinde kritik bir parametre
olduğunu göstermekte; farklı kentsel dokuların kimyasal kirletici profillerinin
anlaşılmasına katkı sağlamaktadır.