Anadolu Türk Uygarlığında Bitkiler (XIII-XV. YY.)


Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Kocaeli Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, TARİH ANABİLİM DALI, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2023

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: HÜSEYİN DOĞAN

Danışman: Meryem Gürbüz

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

XI. yüzyılın sonlarından itibaren yoğunlaşan Türk göçleri ile Anadolu siyasal ve sosyal bir dönüşüme sahne olmuş, takip eden yüzyılda Türkçe yazı dili olarak güç kazanmış ve XIII. yüzyılın başından itibaren Botanik sahasında Türkçe eserler kaleme alınmaya başlanmıştır. Bu dönemde Türkçe karşılığı olmayan bitkilerin adları gerek tercüme yoluyla gerekse morfolojik özellikleri dikkate alınarak Türkçeleştirilmiş, daha da önemlisi bitkiler tanımlanırken büyük ölçüde Türkçe sözcükler kullanılarak zengin bir Türkçe Botanik terminolojisi oluşturulmuştur. Bitkilerin hem faydaları bakımından sağlık, iktisat, gıda, inşaat gibi çok sayıda alanda insanlığın ortak paydası olması hem de bu dönemde kayda geçen bitkilerin büyük çoğunluğunun Türklerin ilk defa Anadolu'ya gelmelerinden sonra tanıştıkları bitkiler olması nedeniyle bitkiler uygarlığımızın gelişimini göstermesi bağlamında benzersiz bir alan sunmaktadır. Biz de bu nedenle Eski Anadolu Türkçesi döneminde derlenen, tercüme edilen, kısmen ya da tamamen müellifin görüşlerinden oluşturulan eserleri kullanarak bitkilerin tüm yönleriyle araştırılmasını tez konusu olarak belirledik. Çalışma ile söz konusu eserlerde geçen bitki adları varlığı, bitkilerin kullanım alanları ve bitkilerin bilimsel adlarının tespiti amaçlanmıştır. Tezin kaynak, tarih ve coğrafya kapsamında Ortaçağ'da Anadolu'da en az bir faydaya matuf kullanılan bitkilerin tamamının listesi çıkarılmış, bitkilerin kullanım alanları gösterilmiş ve tespit edilen bitkiler Yunan, Roma ve İslâm uygarlıklarındaki kullanımları ile mukayese edilmiştir. Ayrıca bitkilerin büyük bölümü bilimsel adları ile eşleştirilmiş, bu sayede hem Ortaçağ hem de Ortaçağ sonrası Tarih, Edebiyat, Botanik, Tıp, Eczacılık, Veterinerlik, Eczacılık, Gastronomi, İktisat gibi disiplinlerde yapılacak olan çalışmalara katkı sağlanması hedeflenmiştir. Bitkilerin bilimsel adları tespit edilirken eserlerde yer verilen bitki betiklerinin yanı sıra bu eserlerin kaynakları olan Yunan, Roma ve İslâm uygarlığı yazınlarından da faydalanılmıştır. Ortak adı paylaşan farklı bitkiler tespit edilerek madde içinde açıklamış, tarihi ve coğrafi olarak Ortaçağ Anadolu'sunda bilinmesi mümkün olmayan bitkilerin doğru karşılıkları verilmiş, bitki olmadığı halde bitki olarak gösterilen isimler kapsam dışına alınmıştır. Çalışma ile saptanan bitki taksonu sayısı 870'tir. Ortaçağ'ın sonuna doğru İslâm uygarlığının tamamında bilinen bitki taksonunun yaklaşık 1200 olduğu göz önüne alındığında sayının hayli yüksek olduğu dikkat çekmektedir. Bu dönemde Türk bilim insanları tarafından Arapça ve Farsça dillerinde de eserler kaleme alınmış olup, araştırmanın bu yönde genişletilmesi ile toplam sayının artması muhtemeldir. Tezimizde ayrıca Bitki Tarihi kavramı, Tarih bilim dalı için yardımcı bir alt disiplin olarak gerekçeleri ile önerilmiş, Eski Anadolu Türkçesi döneminde bitkilerin kullanımı ve algılanması temelinden hareket ederek, Ortaçağ Anadolu Türk uygarlığının, sağlık, botanik, kültür, tarih, inanç, mutfak, iktisat, dil, gündelik hayat, ticaret gibi çok sayıda farklı açıdan izlenebilirliği ve anlaşılabilirliği üzerinde durulmuştur.