Karâî Teolojisinde Behşemiyye Etkisi: Yûsuf el-Basîr’in Kitâbü’l-Muhtevî’si Bağlamında Mukayeseli Bir İnceleme

Creative Commons License

Satılmış A.

İslam Tetkikleri Dergisi, cilt.16, sa.1, ss.99-137, 2026 (Scopus, TRDizin)

Özet

Bu çalışma, Karâîliğin Altın Çağı’nda etkin olan Ebû Ya‘kûb Yûsuf b. İbrâhîm el-Basîr’in (ö. 1040 [?]) Kitâbü’l-Muhtevî isimli teolojik eserini merkeze alarak Yahudi-Karâî teolojisi ve Mu‘tezile’nin Behşemiyye ekolü arasındaki etkileşim zeminini analiz etmektedir. Kudüs’teki Karâî akademisinde yetişen Yûsuf el-Basîr, teolojik görüşlerinin ana omurgasını teşkil eden Kitâbü’l-Muhtevî’nin yanı sıra Kitâbü’t-Temyîz isimli başka bir kelâmî eser de telif etmiştir. Araştırmacılar onun genel itibariyle Mu‘tezilî doktrinden esinlendiği, özel olarak ise Basra ekolünün Behşemiyye koluna meylettiği noktasında hemfikirdir. Bu bağlamda müellife mütekellim, içerisinde bulunduğu düşünce sistemine de “Yahudi-Mu‘tezilî kelâmı” denilmesi yaygınlaşmıştır. Yûsuf el-Basîr’in; çağdaşı ve Behşemiyye’nin en önemli temsilcisi Kâdî Abdülcebbâr (ö. 415/1025) ve öğrencilerine referanslar vermesi, dönemindeki Karâî alimlerin Mu‘tezile meclislerine katıldığına dair veriler ve hususen eserlerinin teolojik analizi bu etkiyi teyit etmektedir. Ayrıca Behşemiyye’ye bazı konularda muhalefet eden Ebü’l-Hüseyn el-Basrî’ye (ö. 436/1044) karşı getirdiği itirazlar onun Mu‘tezilî olmakla kalmayıp mezhep içi tartışmalara katılacak kadar ekole bağlı olduğunu ortaya koymaktadır. Bu çalışmada, Yahudi kelâmı ve Karâîliğin tarihsel arka planına dair kısa bir bölümün ardından Yûsuf el-Basîr’in ulaşabildiğimiz bilgiler ışığında biyografisi ve Mu‘tezile ile olan etkileşim zemini, Kâdî Abdülcebbâr başta olmak üzere Basra okulunun öne çıkan isimlerinin eserleri bağlamında ele alınmıştır. Bu doğrultuda müellifin en hacimli kelâmî eseri olan Kitâbü’l-Muhtevî’deki tevhid ve adalet bahislerinden seçtiğimiz karakteristik konular üzerinden yeri geldiğinde Kitâbü’t-Temyîz’e de başvurulmak suretiyle mukayeseli tahlil yöntemi uygulanmıştır. Yahudi kelâmının önde gelen ekolü olan Karâîliğin doktrinel temsilcisi el-Basîr’in eserleri üzerinden yürütülen bu inceleme, Mu‘tezile’nin o dönemdeki etkin ekolü Behşemiyye’nin Yahudi kelâmının şekillenmesindeki rolünü bir nebze aydınlatmayı hedeflemektedir.

This study analyses the basis of interaction between Judeo-Karaite theology and the Bahshamiyya school of Mu‘tazila by centring on the theological work Kitāb al-Muhtawī of Abū Ya‘qūb Yūsuf b. Ibrāhīm al-Basīr (d. 1040 [?]), who was active during the Golden Age of Karaism. Educated at the Karaite Academy in Jerusalem, Yūsuf al-Basīr composed two major kalām works, Kitāb al-Muhtawī and Kitāb al-Tamyīz, forming the core framework of his theology. It is widely accepted among researchers that he drew inspiration from the Mu‘tazilite doctrine, with a particular affinity for the Bahshamite branch of Basran school. In this respect, he was widely described as a mutakallim, and his thought was characterized as “Jewish-Mu‘tazilite Kalām.” His references to Qādī ‘Abd al-Jabbār (d. 415/1025), the foremost Bahshamite authority, together with evidence that Karaite scholars attended Mu‘tazilite assemblies and the theological analysis of his writings confirm this influence. His refutations of Abu’l-Husayn al-Basrī (d. 436/1044), who diverged from Bahshamiyya on certain issues, further attest to his adherence, showing that he was not only Mu‘tazilite but also committed enough to engage in intra-sectarian debate. This study commences with a brief section on Jewish theology and the historical background of Karaism. Then examines the biography of Yūsuf al-Basīr, based on the available information, and his interactions with the Mu‘tazila, in the context of the works of Basran School’s prominent figures, particularly Qādī ‘Abd al-Jabbār. A comparative analysis is applied, focusing on selected discussions of tawhīd (monotheism) and ‘adl (divine justice) principles in his most substantial work, Kitāb al-Muhtawī, with relevant references to Kitāb al-Tamyīz. The study aims to shed light on the role of the Bahshamiyya – the dominant Mu‘tazilite school of the period – in shaping Jewish theological thought by examining the doctrines of Karaism’s leading representative al-Basīr, a member of the most prominent school of Jewish Kalām in this period.