İlk Dönem Hanefî Hukukçulara Göre Dilsel Kıyas Meselesi

Okur H.

9. International Istanbul Scientific Research Congress, İstanbul, Türkiye, 14 Mayıs 2022, ss.856-873, (Tam Metin Bildiri)

Yayın Türü: Bildiri / Tam Metin Bildiri
Basıldığı Şehir: İstanbul
Basıldığı Ülke: Türkiye
Sayfa Sayıları: ss.856-873
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Kocaeli Üniversitesi Adresli: Evet

Kıyasın sıhhat şartlarından biri de nasla sabit olmuş şer‘î hükmün kendi dengi olan fer‘e aynen geçmesidir. Esasında bu şart, içinde birkaç şartı ihtiva etmektedir. Bunlardan birincisi aslın hükmünün kıyas dışında bir yolla yani Kitap, sünnet veya icmâ ile sabit olmasıdır. İkincisi ise kıyasın dile ilişkin konularda câri olmamasıdır. Gazâlî gibi bazı kelamcı usulcüler de katılmakla birlikte bu şart daha çok Hanefî usulcülerince savunulmaktadır. Hanefîler nebîzin şaraba, livâtanın zinaya kıyas edilemeyeceğini bu anlayışla açıklamışlardır. Ancak Teftâzânî bunun bir vehim sayıldığını, verilen örneklerin dilde kıyas değil anlama dayalı şer‘î kıyas olduğunu öne sürmüştür. Kıyasın akıl ve dil alanına giren konularda da câri olduğunu savunanlar, hükmün şer‘î olması kaydının getirilmesini problemli bulmuşlardır. Hanefîlerin çoğunluğu ise eşyaların isimlerini bilinme yolunun, şerî kıyaslar olmayıp dilcilerin kelimelerin vaz‘ oluşlarına dair söyledikleri (ilmü’l-vaz/semantik) üzerinde düşünmek olduğunu söylerler. Zira dilcilere göre nesneler veya şahıslar için konulan isimlerden maksat, isimlendirilen şeyin tarif edilmesidir. Bu isimle onu çağırıp getirmek (zihne getirmek), isimlendirilen şeyde, o vasfı gerçekleştirmez. Dolayısıyla ismin lügat anlamını bilme konusu şerî kıyas alanına girmez. Bu sebeple Hanefîler, kıyasla isim ispatının caiz olmadığı kanaatine varırlar. Onlar bu noktada kıyasın değil, tevkîfin esas olduğu anlayışı benimsemişlerdir. Zira şer’î delillerin kesin bilgiyi veya ameli gerektirecek şekilde olması gerekir. İsimlere yüklenen anlamlar ise bir nevi rey olduğu için; rey ile ta’lil ittifakla kesin bilgi gerektirmez. Bu tebliğde Hanefî usulcülerin dilsel yolla yapılan kıyasın şerî hükme ulaşma noktasında bir hüküm elde etme yolu olmayacağının gerekçeleri üzerinde durulacaktır.

One of the requirements of authentic comparison is for a shariah ruling established by nass to be transferred identically to an equal subset. In fact, this condition encompasses several other conditions. The first of these is the case of a ruling being established by a method other than comparison such as the Book, the Sunnah or ijma (consensus). The second is comparison not being applicable in matters related to language. This condition is mainly subscribed to by Hanafi usul experts beside certain kalam and usul experts such as Ghazali. Hanafi scholars explain the noncomparability of nabiz to wine and liwata (sodomy) to adultery with this perspective. However, Taftazani asserts that this is a misconception and that the examples provided for this purpose do not constitute a linguistic comparison but a shariah-oriented one based on meaning. Those who maintain that comparison is applicable in areas under the domain of intellect and language find the stipulation that the ruling needs to be founded on shariah to be problematic. The majority of Hanafi scholars contend that the way of knowing the names of objects is to study the names assigned to them through semantics rather than shariah-based comparison. This is because according to linguists, the purpose of the names given to people and objects is to define and describe them. Calling such an object with its given name or associating it with a word in one’s mind doesn’t impart or realize that quality in it. Therefore, having knowledge of the lexical meaning of the name doesn’t fall under the domain of the shariah-based comparison. For this reason, Hanafi scholars reach the conclusion that attaining proof of a name through comparison isn’t valid. They adopt the understanding that what is essential in this regard is not comparison but retention of original definition because shar’i evidence needs to assume its form in a way that necessitates either conclusive knowledge or action. And since the meanings attached to names are a type of ra’y (opinion), asserting a reason through opinion does not require conclusive knowledge supported by concurrence of views. This paper will focus on the reasons why linguistic comparison conducted by Hanafi usul experts cannot be a method of obtaining a ruling in an attempt to reach a shar’i ruling.