Uçak Elektronik Gösterge Sistemleri


Ürgün S.

Palme Yayın Dağıtım, Ankara, 2021

  • Publication Type: Book / Textbook
  • Publication Date: 2021
  • Publisher: Palme Yayın Dağıtım
  • City: Ankara

Abstract

Bu kitap, yaygın olarak kullanılan hava aracı elektronik gösterge sistemlerinin çalışma prensipleri

ve bu bilgilerin okunduğu göstergeler hakkında derinlemesine bilgi sağlamaktadır. Kitap

içeriği SHT PART 66’daki Gösterge ve Kayıt sistemleri içeriğine göre hazırlanmıştır. Bu içerikteki konuların

daha iyi anlaşılabilmesi için ilaveten temel bilgileri içeren bir giriş bölümü eklenmiştir.

İkinci bölümde uçak sistemlerinde kullanılan algılayıcı çeşitleri detaylı olarak anlatılmaktadır.

Uçak sistemlerinde servo sistemler kullanılır ve algılama çok önemlidir. Amaca göre birçok algılayıcı

tipi ortaya çıkar. Diğer taraftan havacılıkta kullanılan bir birimin çalışma şartları ön plana çıkar.

Yerde kullanılan sistemlerin tasarımı normal şartlara göre yapılır. Başka bir değişle tasarlanan cihazın

sıcaklı ve basınç gibi çalışma şartları çok değişiklik göstermez. Fakat havacılıkta işler biraz farklı

yürümektedir. Sıcaklık değeri yarım saat içerisinde 40 Cº’den -56 Cº’ye düşmektedir. Aynı şekilde

basınç değeri 4-5 kat azalmaktadır ve bu değişimlerde elektronik cihazlarda etkilenmektedir. Modern

algılayıcılar yanında klasik algılayıcı tipleri de anlatılmıştır. Taşımacılıkta kullanılan jet uçakları

modern sistemleri kullanırken, birçok etken nedeniyle genel havacılık uçaklarında klasik sistemler

kullanılabilmektedir.

Üçüncü ve dördüncü bölümlerde atmosfer konusu işlenmiştir. Dördüncü bölümde atmosfer

kavramı özet olarak anlatılırken beşinci bölümde havacılık açısından önemine değinilmiştir.

Beşinci bölümde Pitot-Statik sistem konusu anlatılmıştır. Bu sistem sayesinde atmosferik değişimler

referans olarak kullanılıp hız, irtifa ve dikey hız gibi hayati önemdeki bilgiler elde edilebilmektedir.

Günümüzde, bu bilgiler her ne kadar diğer modern sistemlerden elde edilmiş olsa da

pitot-statik sistem yedek sistem olarak mutlaka bulunur.

Altıncı bölümde barometrik esaslara göre uçak irtifasını gösteren altimetre konusuna değinilmiş

ve gösterge üzerinde yapılabilen ayarlamalar ve ölçüm hataları detaylı olarak anlatılmıştır.

Yedinci bölümde ise 4 temel uçuş göstergesinin ayrılmaz bir parçası olan dikey hız göstergesi anlatılmaktadır.

Sekizinci bölümde hava hızı göstergesi anlatılmaktadır. Hava hızı basınç farklılıklarına göre ölçülür

ve daha önce değinildiği gibi atmosferik bilgiler çok değişkendir. Bu nedenle bir düzeltici

önlem alınması gerekir. Dokuzuncu bölümde irtifa, gerçek hız ve mach arasındaki ilişkiler anlatılmıştır.

Bilindiği gibi uçaklar en düşük hız ve en yüksek çalışma hız aralıklarında uçuş yaparlar.

Sağlıklı bir uçuş için hız değerlerinin doğru bir şekilde ölçülmesi ve gerekli uyarıların oluşturulması

önemlidir. Bu bilgilerin arkasından onuncu bölümde mach metre göstergesi tanıtılmıştır.

On birinci bölümde pitot-statik sistemden elde edilen mekanik verileri elektriksel işarete dönüştüren,

gerekli hesaplamaları yapan ve diğer sistemlere dağıtan Hava Veri Sistemi anlatılmıştır.

On ikinci bölümde hava aracı gösterge sistemlerinde birçok sistemin içerisinde kullanılan jiroskop

ve tipleri anlatılmıştır. Jiroskoplar tutum göstergesi, dönüş göstergesi, yön göstergeleri ve INS

gibi birçok gösterge ve sistemde kullanılmaktadır. Çalışma prensibi bir gezegen ya da bir uyduyu

taklit etmektir. Bölüm on üçte jiroskobik esaslara göre çalışan baş yönü göstergesi anlatılmıştır.

Bölüm on dörtte jiroskop kullanılan diğer bir gösterge olan tutum veya suni ufuk göstergesi detaylı

olarak anlatılmıştır. Bu gösterge suni ufku referans alarak uçağın yuvarlanma ve yunuslama

eksenindeki durumunu göstermektedir. Bölüm on beşte jiroskop ile çalışan son gösterge olarak

dönüş ve denge göstergesi anlatılmıştır

Bölüm on altıda temel manyetizma konusu anlatılmıştır ve mıknatıs kavramları anlatılarak uçak

manyetizması için hazırlık yapılmıştır. Bölüm on yedide Dünyanın manyetik alanı ve uçak üzerindeki

etkileri anlatılmıştır. Uçaklar Dünyanın manyetik alan çizgilerini yön bulma sistemlerinde kullanmaktadır.

Dünya üzerinde manyetik alan çizgileri sürekli bir değişimin içerisindedir ve bu nedenle

bir düzeltme işleminin yapılması gereklidir. Bölüm on sekizde günlük hayatta da kullanılan

ve uçaklarda yön bulma cihazı olarak kullanılan doğrudan okuma pusulaları anlatılmıştır. Bölüm

on dokuzda ise dünyanın manyetik alan çizgilerini kullanarak pusula hizmeti veren ve modern bir

cihaz olma özelliği gösteren uzaktan okuma pusulaları anlatılmıştır.

Bölüm yirmide kara kutu olarak bilinen ve uçak kazaları ile aşina olduğumuz uçuş veri kayıt

sistemi anlatılmıştır. Uçuş veri kayıt sistemi yalnızca kazalara ilişkin bulguları elde etmek için kullanılmaz.

Uçak sistemlerinde bakım ve izlenme gibi görevlerde başvurulan bir sistemdir.

Bölüm yirmi ikide seyrüsefer işlemlerinde uçak dışındaki sistemlerden bağımsız olarak çalışabilen

Ataletsel Seyrüsefer Sistemi anlatılmıştır. Temel olarak basit bir ivme algılayıcısında aldığı bilgileri

matematiksel işlemler yardımıyla seyrüsefer bilgisine dönüştüren bir sistemdir fakat hassasiyet

ön plandadır.

Bölüm yirmi ikide modern kokpit gösterge sistemleri ve ekranları anlatılmıştır. Uçaklarda güvenli

bir uçuş için dorudan uçuşla ya da diğer uçak sistemleri ile alakalı çok fazla bilgi bulunmaktadır.

Bu bilgilerin bir şekilde pilotlar ya da yardımcı uçucu personel tarafından izlenmesi gerekir. Eski

uçaklarda gösterge montajı için yer bulunamazken günümüz modern gösterge sistemlerinde bu

bilgiler çok sade bir şekilde karşımıza çıkar.

Bölüm yirmi üçte, uçakların inişi sırasında oluşturduğu uyarılar ile uçuş personelinin yükünü

önemli ölçüde hafifleten Yere Yakınlık Uyarı Sistemi anlatılmıştır. Bu sistem diğer uçak sistemlerinden

elde ettiği bilgileri ve veri deposundaki bilgileri karşılaştırarak uyarılar oluşturmaktadır. Uyarılarının

büyük bir kısmı algıyı arttırmak için insan sesi şeklinde ortaya çıkmaktadır.

Yirmi dördüncü bölümde Perdövites (Stall) Uyarı Sistemleri ve Hücum Açısı Göstergesi anlatılmıştır.

Uçakların havada kalabilmesi için asgari bir hızda uçması gerekir. Uçak bir şekilde bu hızın

altına düşerse havada tutunamaz. Bu sistem bu hıza yaklaşılması durumunda sesli ve görsel uyarılar

oluşturmaktadır.