Avrupa’da Muhafaza Edilen Türk-İslam Yazmaları: Leiden Üniversitesi Örneği
in: 5. Türkiye Sosyal Bilimler Sempozyumu Bildiri Özetleri Kitabı, Abdullah Demir, Editor, Oku Okut Yayınları, Ankara, pp.1-353, 2025
- Publication Type: Book Chapter / Chapter Other Book
- Publication Date: 2025
- Doi Number: 10.55709/tsbsdergisi.821
- Publisher: Oku Okut Yayınları
- City: Ankara
- Page Numbers: pp.1-353
- Editors: Abdullah Demir, Editor
- Kocaeli University Affiliated: Yes
Abstract
Türk-İslam Edebiyatı, Osmanlı döneminden günümüze kadar uzanan ve farklı dönemlerde oluşmuş çok zengin bir metin geleneğini içinde barındırır. Bu edebî mirasın önemli bir kısmı yazma eserler olarak günümüze ulaşmış, hem içerikleri hem de fiziksel özellikleriyle araştırmacılar için çok katmanlı ve çok yönlü bir kaynak hâline gelmiştir. Çeşitli bilim dallarına, edebiyat türlerine ve kültürel mirasa ilişkin veriler barındıran bu eserler, yalnızca metin içeriği açısından değil; aynı zamanda istinsah teknikleri, cilt sanatları, kâğıt üretim yöntemleri gibi maddî unsurlarıyla da dikkat çeker. Bu çalışma, Avrupa’da, özellikle Leiden Üniversitesi Kütüphanesi’nde muhafaza edilen Osmanlı Türkçesiyle yazılmış Türk-İslam yazmalarını incelemektedir. Araştırmada söz konusu yazmaların tarihî bağlamı, koleksiyonun oluşum süreci, fiziksel yapıları, korunma koşulları ve günümüzdeki erişim imkânları ele alınmıştır. Leiden koleksiyonunun temelini, 17. yüzyılda Levinus Warner başta olmak üzere birçok şarkiyatçının katkısıyla oluşturulan Legatum Warnerianum adlı yazma eser arşivi teşkil etmektedir. Bu arşiv, Osmanlı’nın farklı bölgelerinden temin edilmiş ve dönemin entelektüel çevreleri aracılığıyla Avrupa’ya taşınmıştır. Koleksiyonda tefsir, fıkıh, kelâm, tasavvuf ve edebiyat alanlarına ait çok sayıda eser yer almakta; bu eserler hem içerik hem de biçim bakımından ayrıntılı biçimde değerlendirilmiştir. Kodikolojik olarak cilt yapısı, kâğıt türü, su damgaları ve istinsah kayıtları; paleografik olarak ise hat türleri, satır düzeni ve yazı biçimleri incelenmiştir. Çalışmada yöntem olarak Leiden Üniversitesi’nin dijital koleksiyon sistemi ile fiziki arşiv belgelerinden yararlanılmış; ayrıca Türkiye’deki yazma eser kütüphanelerinde uygulanan kataloglama, koruma ve dijitalleştirme yöntemleriyle karşılaştırmalı analiz yapılmıştır. Böylece hem Avrupa hem de Türkiye bağlamında yazma eserlerin muhafaza ve erişim süreçleri değerlendirilmiştir. Araştırma sürecinde yazmaların Avrupa’ya hangi yollarla ulaştığı, Avrupa’da nasıl sınıflandırılıp kataloglandığı ve bilimsel çalışmalara nasıl kaynaklık ettiği tarihî belgeler ışığında ortaya konulmuştur. Sonuç olarak Leiden Üniversitesi koleksiyonunun, içeriksel zenginliği, fiziksel korunma düzeyi ve dijital erişim imkânları bakımından gelişmiş bir yapıya sahip olduğu belirlenmiştir. Bu özellikleriyle koleksiyon, Türkiye’deki yazma eser kurumlarına metodolojik anlamda örnek teşkil etmekte; metin neşri, karşılaştırmalı edebiyat, kültürel tarih ve filolojik araştırmalar için önemli bir başvuru kaynağı sunmaktadır.