12 Eylül’e Giden Süreçte Türk Sinemasında Sınıf Savaşımı: Diyet, Bir Gün Mutlaka, Kanal, Demiryol ve Düşman Filmleri Üzerine Bir İnceleme
Mülkiye Dergisi, cilt.50, sa.3, ss.861-894, 2026 (TRDizin)
- Yayın Türü: Makale / Tam Makale
- Cilt numarası: 50 Sayı: 3
- Basım Tarihi: 2026
- Dergi Adı: Mülkiye Dergisi
- Derginin Tarandığı İndeksler: TR DİZİN (ULAKBİM)
- Sayfa Sayıları: ss.861-894
- Kocaeli Üniversitesi Adresli: Evet
Özet
Bu makale, Türkiye’de 12 Eylül 1980 askerî darbesine giden süreçte sınıfsal çatışmaların Türk sinemasında nasıl temsil edildiğini incelemektedir. Çalışma, darbe öncesi dönemde toplumsal yapıyı belirleyen ekonomik kriz, siyasal kutuplaşma, hızlı kentleşme ve artan şiddet ortamının sinemasal anlatılarda nasıl yeniden kurulduğunu ortaya koymayı amaçlar. İnceleme kapsamında yer alan Diyet (1974), Bir Gün Mutlaka (1975), Kanal (1978), Demiryol (1979) ve Düşman (1980) filmleri, farklı sınıfsal konumları görünür kılmaları, sınıf ilişkilerini çeşitli dramatik düzlemlerde ele almaları ve dönemin toplumsal kırılganlıklarını belirginleştirmeleri nedeniyle seçilmiştir. Bu seçki, işçi, köylü, ara sınıflar, bürokrasi ve sermaye arasındaki ilişkilerin hem çatışma hem de çözülme dinamikleri üzerinden karşılaştırmalı biçimde değerlendirilmesine imkân tanır. Araştırmanın önemi, Türkiye’nin siyasal tarihindeki kritik bir dönemi sinemasal temsiller üzerinden sınıf kuramı bağlamında çözümlemesidir. Bu çalışma, Marksist sınıf kuramı ile Türkiye’ye özgü toplumsal tabakalaşma tartışmalarını kuramsal çerçeve olarak benimsemekte ve nitel bir film çözümlemesi yöntemi kullanmaktadır. Seçilen filmler, ideolojik film analizi ve söylem çözümlemesi aracılığıyla; sınıfsal temsiller, anlatı yapıları ve ideolojik söylemler bakımından incelenmiştir. Analiz sürecinde sınıfsal savaşım, sınıf bilinci, emek sömürüsü, sınıfsal dayanışma ve siyasal baskı kavramları analitik kategoriler olarak kullanılmış; elde edilen bulgular tarihsel bağlam içinde yorumlanmıştır. Bulgular, filmlerin madun sınıfları çoğunlukla yapısal eşitsizliklerin kuşattığı kırılgan özneler olarak temsil ettiğini; buna karşılık sınıf bilinci, kolektif eylem ve dayanışma imkânlarının filmler arasında farklı düzeylerde işlendiğini göstermektedir. Sonuç olarak çalışma, 12 Eylül’e giden toplumsal krizin yalnızca siyasal çatışmalardan değil, derinleşen sınıfsal antagonizmalardan beslendiğini ve Türk sinemasının bu dönemde toplumsal gerçekliği anlamlandıran önemli bir ideolojik alan olarak işlediğini ortaya koymaktadır.
This article examines how class conflicts were represented in Turkish cinema during the period leading up to the 12 September 1980 military coup in Turkey. The study aims to reveal how the economic crisis, political polarization, rapid urbanization, and the escalating climate of violence that shaped the social structure of the pre-coup era were reconstructed within cinematic narratives. The films included in the analysis—Diyet (1974), Bir Gün Mutlaka (1975), Kanal (1978), Demiryol (1979), and Düşman (1980)—were selected because they make different class positions visible, depict class relations through various dramatic registers, and highlight the social fragilities of the period. This selection makes it possible to comparatively evaluate the relations between workers, peasants, intermediate strata, bureaucratic actors, and the capitalist class through processes of both conflict and dissolution. The significance of the study lies in its analysis of cinematic representations of a critical period in Turkey’s political history through the lens of class theory. This study adopts Marxist class theory together with debates on Turkey’s specific patterns of social stratification as its theoretical framework and employs a qualitative film analysis methodology. The selected films are analyzed through ideological film analysis and discourse analysis, focusing on class relations, narrative structures, and ideological discourses. The analytical process is structured around the concepts of class struggle, class consciousness, labor exploitation, class solidarity, and political oppression, and the findings are interpreted within their historical context. The findings show that the films generally portray subaltern classes as fragile subjects surrounded by structural inequalities, while the possibilities of class consciousness, collective action, and solidarity are explored to varying degrees across the films. The study concludes that the social crisis leading up to the 12 September 1980 military coup was shaped not only by political conflicts but also by deepening class antagonisms, and that Turkish cinema functioned as an important ideological arena for making sense of social reality during this period.