Teşhir Toplumunda Gözetim Biçimleri


Dönmez N.

Dijitalin Ritmi-İletişim, Medya ve Kültür Alanlarında Yeni Perspektifler, Selma Koç Akgül-Betül Pazarbaşı, Editör, Hyperion , İstanbul, ss.385-417, 2021

  • Yayın Türü: Kitapta Bölüm / Araştırma Kitabı
  • Basım Tarihi: 2021
  • Yayınevi: Hyperion
  • Basıldığı Şehir: İstanbul
  • Sayfa Sayıları: ss.385-417
  • Editörler: Selma Koç Akgül-Betül Pazarbaşı, Editör

Özet

Gözetim kavramı insanlık tarihi kadar eski bir kavramdır ve insanların toplu yaşamı gözetimi gerekli kılar. Bir toplumun bireyleri bazı konularda birbirini tamamlayan, toplumun devamını sağlayan bir birlikteliğin önemli temsilcileriyken; çoğu zaman da yaşamsal kaygılar, toplumsal düzen açısından birbirleri için tehdit oluşturabilmektedir. Tehditlerin, sorunların, isyanların oluşumunu engellemenin yolu gözetimdir. Gözetim hem bireysel hem toplumsal bir faaliyettir. Bireyi gözetlemeye iten temel motivasyon çoğu zaman meraktır. Toplumu gözetlemeye iten sebep ise korkudur. Toplumsal düzenin bozulmaması için bireyler farklı gözetim teknikleriyle disipline edilir ve topluma uyumlu hale getirilir.

  Baskıcı gözetim anlayışları sindirilmiş kitleler yaratır. Geleneksel toplum yapısında karşımıza çıkan Panoptikon bu tarz bir gözetimdir. Baskı ve korku ile kitleler güçsüzleştirilir. Modern toplumlarla süperpanoptikon, sinoptikon omnioptikon gibi kavramlarla ifade edilen gözetim biçimleri, hayatlarımızda giderek baskının yumuşaması, eğlencenin artması, kitle iletişim araçlarının hayatlarımıza dâhil olması, ekranların araçsallaşması, yeni temsil ve anlamların inşa edilmesi gibi süreçleri beraberinde getirmiştir. En son geldiğimiz noktada tüm bu gelişmelerin etkisiyle bireylerin gönüllülük esasıyla iletişim süreçlerine katılımı ve iletişim araçlarının bireyi paylaşım yapma yolunda cezbedici niteliklerle ikna ederek rızayı imal etmesi ve teşhiri meşrulaştırması söz konusudur. Teşhir, karşısındaki alıcı konumundaki kişiye dikizleme hakkı veren bir eylemdir. Dolayısıyla günümüzde teşhir. Gözetim, dikizleme eylemleri günümüz toplumlarının yaşam ve kültür içimine dönüşmüştür.

  Bu bağlamda çalışmada öncelikle teşhir, gözetim kavramları ve sosyoloji literatüründe yeni bir kavram olan teşhir toplumu kavramının temel dinamikleri açıklanmaya çalışılmıştır. Sonraki süreçte gözetim biçimlerin tarihsel süreçteki değişimleri açıklanmış, Panoptikon Sinoptikon ve Omnioptikon kavramlarının teşhir kavramı ile ilişkisi üzerinde durulmuştur. Kitle iletişim araçlarının toplumsal ve kültürel yaşam üzerinde önemli etkileri olan modern çağda özellikle ekranların ve ekran kullanımının bireylerin zihinlerini kontrol etme ve gözetim süreçlerindeki önemli etkileri açıklanmaya çalışılmıştır. Son olarak sosyal medya adını verdiğimiz iletişim mecrasında inşa edilen yeni anlamlar, temsiller, teşhir biçimleri ve gözetimin ne şekilde gerçekleştiği anlatılmıştır. Çalışma genel olarak toplumsal yapıdaki değişimlerin gözetim sistemlerini ne şekilde etkilediğini, bireyden topluma kadar toplum yapısının değişimini ve toplumsal her dinamiğin bundan nasıl etkilendiğini ortaya koymaya çalışmakta aynı zamanda teşhir toplumu olarak ifade edilen yeni toplum yapısında gözetimin yeni biçimlerini ortaya koymaktadır.