Akademik Veri Yönetim Sistemi
Sağlık Bilimlerinde Güncel Kavramlar ve Yenilikçi Araştırmalar, Prof. Dr. Fatih HATİPOĞLU, Editör, All Sciences Academy, Konya, ss.133-156, 2025
Otizm Spektrum Bozukluğu (OSB), sosyal iletişim ve etkileşimde yetersizlik, sınırlı ve tekrarlayıcı davranış örüntüleriyle karakterize, genetik ve çevresel etkenlerin etkileşimi sonucu ortaya çıkan karmaşık bir nörogelişimsel bozukluktur. Son yıllarda insidans ve prevalansında belirgin artış görülmekte olup, hastalığın erkeklerde daha sık görüldüğü bildirilmektedir. Genetik yatkınlık güçlü olmakla birlikte, prenatal dönemde maruz kalınan çevresel faktörler, epigenetik değişiklikler ve bağışıklık sistemi anormallikleri de OSB’nin patogenezinde rol oynamaktadır. Sinaptogenezde bozulma, eksitatör–inhibitör dengesizliği, nöronal göç ve glial hücre aktivasyonu sonucu gelişen kronik nöroenflamasyon, OSB’nin nörobiyolojik temelini oluşturmaktadır. Hastalık yönetiminde erken tanı, bireyselleştirilmiş eğitimsel ve davranışsal müdahaleler ile eşlik eden nöropsikiyatrik durumların tedavisi büyük önem taşımaktadır. OSB’nin karmaşık genetik yapısının anlaşılması amacıyla çeşitli hayvan modelleri geliştirilmiştir. Bu modeller, genetik mutasyonların nörogelişimsel süreçlere ve davranışsal çıktılara etkilerini inceleme olanağı sağlamaktadır. En sık kullanılan genetik modeller arasında Fragile X Sendromu (FMR1 gen mutasyonu), SHANK3 gen delesyonu ve Rett Sendromu (MECP2 gen mutasyonu) yer almaktadır. FMR1 knockout fareleri, sinaptik plastisite ve mTOR yolakları üzerindeki etkileriyle; SHANK3 knockout modelleri, postsinaptik iskelet proteinlerinin sinaptik bütünlükteki rolüyle; MECP2 mutant fareler ise epigenetik düzenlemenin nörogelişimdeki önemini vurgulamaktadır. Bu genetik hayvan modelleri, otizmin hücresel, moleküler ve davranışsal mekanizmalarının aydınlatılmasında değerli araçlar olup, gelecekte hedefe yönelik tedavi stratejilerinin geliştirilmesine katkı sağlamaktadır.